Siyasi Bir Pratik Olarak İnşaat: USINA ve Brezilya'daki Kolektif Yapım Mirası
Brezilya'da 30 yılı aşkın süredir faaliyet gösteren USINA CTAH, sosyal konut üretimi ve özyönetim süreçleriyle mimarlık pratiğini yeniden tanımlıyor. Kolektif öz-inşa süreçleri, yerel toplulukların karar alma mekanizmalarına katılımını sağlayarak yapım sürecini politik ve eğitici bir alana dönüştürüyor.
Filippo Brunelleschi'nin İtalya'nın Floransa kentinde 1436 yılında tamamlanan Santa Maria del Fiore kubbesi, mimarlık tarihinde çizim ile inşa etme eylemi arasında büyüyen mesafenin önemli bir simgesi olarak kabul edilir. Rönesans ile birlikte çizim, inşayı öngören ve şantiye üzerindeki otoriteyi kuran temel bir araca dönüşmüş; eskiden fikirlerin ve kararların üretildiği bir alan olan şantiye ise esas olarak bir uygulama mekânı hâline gelmiştir. Modern yapım süreçlerinde sanayileşme, teknik uzmanlaşma ve kurumsal yapılanma ile bu ayrışma daha da belirginleşmiştir. Tasarlayan, inşa eden, finanse eden ve yapıda yaşayan aktörler birbirlerinden giderek uzaklaşmıştır.
Tasarım ve uygulama süreçlerindeki bu parçalanmaya karşı, kolektif yapım deneyimleri ve öz-yönetim modelleri günümüzde yeniden önem kazanmaktadır. Brezilya'da otuz yılı aşkın süredir sosyal konut ve öz-yönetim üzerine çalışan USINA - Centro de Trabalhos para o Ambiente Habitado (USINA CTAH) grubu, bu yaklaşımın önemli örneklerinden birini sunmaktadır. 1990'ların başında São Paulo'da, Brezilya'nın yeniden demokratikleşme ve konut hareketlerinin yeniden örgütlenme döneminde kurulan grup; mimarlar, mühendisler ve sosyal bilimcilerden oluşmaktadır.
USINA'nın geliştirdiği modelde, gelecekteki konut sakinleri evlerinin üretim süreçlerine ve kararlarına aktif olarak katılırlar. Bu süreçte teknik ekip, nihai bir projeyi dayatmak yerine sürekli bir müzakere ortamı yürütür. Malzemeler, maliyetler ve yapım çözümleri kolektif olarak tartışılır. Şantiyede bu organizasyon mutirão (kolektif öz-inşa) biçimini alır. Hafta içi başka işlerde çalışan aileler, hafta sonları veya kolektif çalışma günlerinde şantiyeye zaman ayırır. Şantiyede doğrudan fiziksel işçilik yapanların yanı sıra; organizasyon, yemek hazırlığı, çocuk bakımı, malzeme yönetimi ve idari işleri üstlenen gruplar da bulunur. Böylece katılım, sadece iş gücü sağlamaya indirgenmeyip karar alma ve öğrenme sürecine dönüştürülür.
USINA bu yöntemle 5.000'den fazla konut biriminin yanı sıra toplum merkezleri, okullar ve kreşler tasarlayıp inşa etmiştir. Bu üretim büyük ölçekli projeleri de kapsamaktadır. Örneğin Osasco'daki COPROMO projesi, elli binaya dağılmış 1.000 daireden oluşmaktadır. Sekiz yıl boyunca taşıyıcı seramik bloklar kullanılarak dikey taşıyıcı iskelet gerektirmeden inşa edilen yapı grubu, inşaat tecrübesi olmayan katılımcıların mutirão yöntemiyle çalışabilmesini sağlamıştır. Bir diğer proje olan Mutirão Paulo Freire ise çok katlı çelik strüktürler gibi ileri teknolojileri basit uygulamalarla birleştirerek kolektif şantiyelerin teknik karmaşıklıktan yoksun olduğu yönündeki ön yargıları kırmaktadır.